Over copyright en copycats

Kim Zuijderwijk  woensdag 19 oktober 2011

Na-apers. In 2007 alleen al bevocht Wonders Holding, het bedrijf van ontwerper Marcel Wanders, acht imiterende concurrenten van zijn Big Shadow Lamp. Dit voorbeeld illustreert opnieuw het belang om een merk, model, octrooi of idee te registreren. Met registratie kun je desnoods optreden tegen inbreuk makende partijen die profiteren van jouw creativiteit. En met het fenomeen oppositie signaleer je jouw copycats snel en schakel je ze uit! Kwesties die toch voor de rechter komen zijn wel zeer interessant! Hier een aantal spraakmakende zaken.

Het aantal cases dat uiteindelijk bij de rechter belandt is klein; in veel gevallen wordt een schikking wordt getroffen. Maar niet altijd. Neem nu inderdaad topdesigner Marcel Wanders. Veel mensen willen profiteren van zijn succes en en ‘aanhaken’ door het maken van gelijkende producten. Zoals van de Big Shadow Lamp, een van zijn vele populaire ontwerpen. Het succes leidde tot opduikende kopieën. Zodra namaak wordt geconstateerd door Wanders’ bedrijf Wonders Holding wordt de inbreukmakende partij aangepakt.

Het model van de gedaagde copycat          De originele Big Shadow van Wanders
links de lampen van de gedaagde copycat,
rechts originele lampen van Marcel Wanders

Tegen de lamp (van Wanders) lopen
De ontwerper heeft er zijn handen vol aan: alleen al in 2007 zijn met acht partijen schaderegelingen getroffen over het misbruik van de ‘Big Shadow lamp’. Niet alle partijen zwichten voor het schikkingsvoorstel van Wanders, een enkeling laat het aankomen op een rechtszaak. Ze zijn overtuigd dat er geen sprake is van inbreuk…dat kan hen nog wel eens duur komen te staan! Neem nu twee bovenstaande lampen, inbreuk?

Auteursrecht: persoonlijke en creatieve keuzes
De rechter beantwoordt bij de beoordeling van auteursrechtelijke inbreuk allereerst twee vragen: 1) auteursrecht - heeft Wanders dit wel op de ‘Big Shadow lamp’? Kortom - heeft het product een ‘eigen en oorspronkelijk karakter’ met een ‘persoonlijke stempel van de maker’? Wanders moet bij de vormgeving van het werk creatieve keuzes hebben gemaakt die subjectief zijn, berustend op de persoonlijke smaak of voorkeur. En dus niet uitsluitend op objectieve vereisten van technische of praktische aard. De rechter oordeelde in deze zaak dat Wanders beantwoordde aan de eisen en dus auteursrechthebbende is op de ‘Big Shadow Lamp’.  

Copycat onder de loep
Vervolgens stoeit de rechter met vraag 2: inbreuk – pleegt de tegenpartij die op het ontwerp van de ‘Big Shadow lamp’ dat dus met auteursrecht is beschermd? Op dat te bepalen worden specifieke kenmerken van het originele product vergeleken met de inbreukmakende variant. Voor de lamp betrof dat onder meer de taps toelopende voet, de forse kap en de lichtbron. De rechter oordeelde dan ook dat er inderdaad sprake was van inbreuk op de Wanders’ lamp.

Campagnebeeld van Sapph     Campagnebeeld van Marlies Dekkers
een andere spraakmakende, recente zaak was die van Marlies Dekkers
(bh-model rechts) tegen lingerieproducent Sapph (bh-model links)

Sancties als straf
Na een conclusie als deze legt een rechter gewoonlijk sancties op. Denk hierbij aan het stoppen met de verkoop van de namaakproducten (op last van een dwangsom), het afdragen van de winstafdracht die is verkregen door de verkoop van de namaakproducten en het vernietigen van de reeds geproduceerde producten. Tot slot: de veroordeling tot het voldoen van alle proceskosten. Nogal belangrijk, want zo’n heel proces gaat aardig in de papieren lopen.   

Long Legs-tafel vs Madura-tafel
Een ander voorbeeld is de rechtszaak tussen ontwerper Sarah Trenité en het trendy meubelbedrijf Trendhopper. De Long Legs-tafel van Trenité kreeg in Nederland bekendheid toen het sportprogramma Studio Sport deze tijdens het EK voetbal in 2008 inzette als presentatietafel. Sarah Trenité vindt dat de Madura-tafel van Trendhopper inbreuk maakt op haar auteurs- en modelrechten. Wat vind jij?

Trendhopper trekt aan kortste eind
De rechter oordeelt dat de ‘Long Legs tafel’ auteursrechtelijk beschermd is. Daarnaast wordt het ontwerp als niet-ingeschreven model beschermd, doordat het ontwerp nieuw is en een eigen karakter bezit. De rechter oordeelt auteursrechtelijke inbreuk en stelt dat de Madura exact dezelfde wezenlijke kenmerken als de oorspronkelijke ‘Long Legs’ bevat. Trendhoppers exemplaar biedt dus dezelfde totaalindruk als het origineel van Trenité.

De Long Legs-tafel van Sarah Trenité          De Madura-tafel van Trendhopper
links de Long Legs-tafel van Sarah Trenité;
rechts de Madura-tafel van Trendhopper 

Schending modelrecht
Ook vindt de rechter het evident dat Trendhopper de Long Legs heeft nagemaakt, een schending van het modelrecht. Zeker in het licht van het grote succes van het origineel is het zeer aannemelijk dat Trendhopper het ontwerp kende en heeft nagemaakt. Er is in deze casus dus sprake van inbreuk op zowel het auteurs- als het modelrecht.

Jeansbattle tussen G-Star en Bestseller
Bij de vorige twee gevallen was inbreuk wellicht voor de hand liggend. Welnu, een casus waar inbreuk een stuk onhelderder is. Het gaat hier om het bekende spijkerbroekenontwerp ‘Elwood’ van G-Star. Laatstgenoemde stelt dat concurrent Bestseller met hun model ‘Zinko’ inbreuk maakt op zowel hun auteurs- als merkrechten. Wat vind jij, heeft G-Star gelijk (kijk even snel naar het plaatje verderop)?

Totaalindruk eerst
De rechter draait in deze zaak de volgorde van twee vragen om. Eerst kijkt de rechter of de Zinko (van Bestseller) en Elwood (van G-Star) dezelfde totaalindruk hebben. Daarna of de Elwood überhaupt auteursrechtelijk beschermd is. De Elwood kenmerkt zich door de driedimensionale, bollende (op een motorbroek geïnspireerde) pasvorm. Met name de kniestukken en de wijze waarop de naad in de knieholte is aangebracht geven dit model van G-Star het karakteristieke bollende effect. De broek van Bestseller is daarentegen plat.

Zinko123 (Bestseller) en Elwood (G-star) onder de loep
voor, voor, achter, achter: copycat...of niet?

Vergelijkbaar met te weinig gelijkenis
De onderscheidende elementen van de Elwood zijn niet één op één terug te vinden in de broek van Bestseller. De drie - in gewijzigde vorm maar vergelijkbare - elementen maken dat de broeken gelijkenis vertonen maar die is onvoldoende om te oordelen dat de totaalindruk van beide broeken gelijk is.

Het oog en het recht  
Aan de vraag of de Elwood auteursrechtelijk beschermd is komt de rechter dan niet meer toe. Deze is van mening dat, nu de totaalindruk niet gelijk is, de vraag of de Elwood überhaupt auteursrechtelijke bescherming toekomt niet meer relevant is. Een ongewone en onverwachte manier van beoordelen en oordelen. G-Star ging in hoger beroep. De uitspraak bleef echter ongewijzigd. Zo zie je maar dat een op het oog behoorlijk gelijkend product niet altijd inbreuk maakt op een ander bestaand ontwerp.

Meer dan model
Als houder van een geregistreerd merk heb je tevens de mogelijkheid op te treden tegen derden die gebruik maken van je merk (naam of logo). Daarnaast kan de merkhouder zich op grond van zijn uitsluitend recht verzetten tegen gebruik van een teken dat overeenstemt met zijn merk, zodat er kans op verwarring bij het publiek kan ontstaan.

Adidas staat op zijn strepen
knijp je ogen toe en stel je voor dat hier niet drie
maar twee strepen op de mouw staan

Publieksverwarring
Vóór 1996 was in de Benelux in merkinbreukzaken slechts associatiegevaar vereist: er was al sprake van inbreuk als het publiek een verband zag tussen het teken en het merk omdat door de waarneming van het teken de herinnering aan het merk (een associatie) werd opgeroepen. Tegenwoordig geldt het begrip ‘verwarring’, dat betekent dat verwarringsgevaar aanwezig is als het publiek merk en teken daadwerkelijk met elkaar verwart.

Adidas onderstreept identiteit
Als voorbeeld: als men denkt dat Marca-shirts met twee strepen eigenlijk het Adidas T-shirt is (directe verwarring). Of als het publiek een juridisch of economisch verband legt tussen merkhouder en de gebruiker van het teken (indirecte verwarring). Men kan bijvoorbeeld denken dat Marca (met 2 strepen) op een van die manieren verbonden is aan Adidas (als dochteronderneming bijvoorbeeld).

Copying the copycat
Soms ontstaan op het fenomeen "copycat" zelfs (spotlustige) navolgingen;
hier drie varianten op een rij van eenzelfde serie beelden. 
Wie de oorspronkelijke Copycat is en van wat blijft een raadsel 
maar de titel van dit beeld van Flickraar Paguma spreekt boekdelen:
"copying the copycat"..

Gedogen is positieverlies
Het bewaken van je merk houdt ook in: het controleren van registratieactiviteiten van merken die identiek zijn aan of teveel gelijkenis vertonen met het eigen merk. Als een merkhouder toelaat dat er andere gelijkende merken geregistreerd worden, dan kan zijn merk verwateren en aan rechtskracht inboeten of, in het ergste geval, iedere rechtskracht verliezen. Na vijf jaar bewust gedogen van een ander kun je als merkhouder niets meer tegen het andere merk beginnen!

Oppositie schakelt tegenstander uit
Sinds 1 januari 2006 bestaat voor een oudere merkhouder de mogelijkheid om zich te verzetten tegen nieuwe merkaanvragen waarvan de naam en/of het logo sterke gelijkenissen vertoont met je eigen merk voordat dit nieuwe merk officieel wordt geregistreerd. Deze procedure heet “oppositie” en is veel goedkoper dan een procedure bij de rechtbank minder tijd- en energievretend. Door je merk op te nemen in de Merkbewaking, kun je dus al in een zeer vroeg stadium bezwaar maken. Daardoor de nieuwe merkaanvraag niet wordt ingeschreven. One enemy down…