Beeldgebruik: de juridische kant

Kim Zuijderwijk  maandag 24 augustus 2009

Het werken met beeld om concept en sfeer te visualiseren staat centraal in jouw werk als stylist. Met sfeerbeelden overtuig je immers de klant en sleep je een opdracht (al dan niet) binnen. Het portfolio van stylisten bevat gewoonlijk dan ook moodboards – zeker starters zonder (de nodige) gerealiseerde en gefotografeerde projecten. Maar mag dat zomaar – beeldmateriaal verwerken dat je in bladen, brochures en op het web hebt gevonden? En hoe zit dat als je zelf maker bent?

Skippen of dokken
Beeld. Miljoenen, nee, miljarden afbeeldingen vind je op het www. Als stylist ben je bepaald niet de enige die afbeeldingen gebruikt; naar hartelust wordt geupload en gekopieerd. Maar er bestaat een kans dat je - wanneer je werk met beeld van andere makers erin in een blad of online openbaar maakt - een brief ontvangt van de auteursrechthebbende met het verzoek om de afbeelding te verwijderen en/of een flink bedrag over te maken...

Beeld: Flickr - creative commons: pakorn_r
vrijelijk knippen en plakken met andermans werk is juridisch niet zomaar toegestaan
(beeld: Flickr - creative commons: pakorn_r)

Authentiek auteursrecht
Enerzijds kan het zijn dat jij gebruik maakt van beeld van anderen, anderzijds dat je zelf (mede)auteur/maker bent. In beide gevallen speelt het zogenaamde auteursrecht dat “het werk van letterkunde, wetenschap en kunst” beschermt, kortweg “het werk”. Om te voldoen aan het auteursrecht dient het werk een "eigen en oorspronkelijk karakter te bezitten en een persoonlijke stempel van de maker te dragen". Ook moet het werk zintuiglijk waarneembaar te zijn.

Licentie: groen licht
Wil je een auteursrechtelijk beschermd werk gebruiken dien je dus toestemming te vragen aan de auteursrechthebbende. Dit is in de meeste gevallen de maker of makers van het werk, bijvoorbeeld de fotograaf alleen of de fotograaf en de stylist samen, of degene die het auteursrecht van de maker(s) heeft overgenomen (bijvoorbeeld een persagentschap). Het betalen van een redelijke vergoeding voor het gebruik van het werk is veelal een voorwaarde voor deze toestemming. Die toestemming voor het gebruiken van een werk heet in juridische terminologie een ‘licentie’.

Beeld: Flickr - creative commons: pakorn_r
is deze collage voldoende "eigen"? - uiteindelijk bepaalt de rechter...
(beeld: Flickr - creative commons: pakorn_r)

Publicatie en misvorming
Een maker heeft het exclusieve recht om het werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Voor publicatie of vermenigvuldiging van een foto is dus toe-stemming van bijvoorbeeld de fotograaf nodig. Naast het exclusieve recht op openbaarmakingen en verveelvoudiging bevat het auteursrecht ook nog morele rechten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het recht op naamsvermelding en het recht om je te verzetten tegen misvorming/verminking van je werk. Deze morele rechten gelden zelfs indien het auteursrecht is overgedragen. Wel belangrijk om te weten voordat je als stylist aan het knippen en plakken slaat…

De beperkte auteur
Ben je zelf maker van een werk dan zijn er ook enkele beperkingen aan het auteursrecht gesteld waarvoor je moet uitkijken:

  • Je mag gebruik maken van een auteursrechtelijk beschermd werk als je citeert. Bijvoorbeeld in een artikel, scriptie, werkstuk of recensie. Mits daarbij de bron en naam van de schrijver vermeld staan. Dit geldt alleen voor citaten uit al eerder openbaar gemaakte werken, anders heb je wél eerst toestemming nodig van de auteur;
  • Op een werk kunnen, naast het auteursrecht, ook andere rechten van toepassing zijn, zoals het portretrecht;
  • Werk je als stylist, fotograaf of vormgever in loondienst dan berust het auteursrecht bij je werkgever;
  • Het auteursrecht van een werk kan ook bij meerdere personen berusten, zoals bij de een fotograaf die een interieur fotografeert en de stylist die het beeld(concept) heeft geproduceerd. (Ook prettig te weten misschien – dat jij als meewerkend stylist in principe een deel van het auteursrecht op producties hebt!)

Beeld: Flickr - creative commons: pietroizzo
vervormen van andermans beeld, ook dat mag niet zomaar
(beeld: Flickr - creative commons: pietroizzo)

Besloten is vrij
Dit alles houdt in dat je bij iedere foto of tekening die je wilt gebruiken toestemming moet vragen aan de maker. Dit is natuurlijk een onhoudbare of onhaalbare situatie. Om gebruikers van werken, waarop auteursrecht rust, iets tegemoet te komen is artikel 12 auteurswet in het leven geroepen. Dit artikel bepaalt dat je geen inbreuk maakt op de auteursrechten van een werk, indien je deze openbaart in een besloten kring. Een presentatie bij een opdrachtgever kun je daaronder scharen.

Naar buiten: eigen of Creative Commons?
Zodra je echter je werk wilt tentoonstellen/tonen aan het grote publiek kan dit bezwaarlijk zijn. Het is soms moeilijk om erachter te komen wie de rechthebbende op een bepaald werk is. Je kunt op safe spelen en alleen gebruik maken van eigen foto’s en afbeeldingen of van werk waarvan direct duidelijk is onder welke voorwaarden je deze kunt gebruiken. Creative Commons (CC) is een beweging die dit mogelijk maakt.

Beeld: Flickr - creative commons: Leo Reynolds
bij daadwerkelijke conflicten over auteursrecht bepaalt de rechter
(beeld: Flickr - creative commons: Leo Reynolds)

Inbreuk op het auteursrecht
Even samenvattend: als iemand gebruikt zonder toestemming gebruik heeft gemaakt van jouw werk (en vice versa) kun je de volgende eisen instellen (bij de rechter):

  • de inbreukmaker moet jouw werk verwijderen;
  • de inbreukmaker vraag je een redelijke vergoeding vragen voor de periode dat gebruik is/wordt gemaakt van jouw werk;
  • je verhoogt die redelijke vergoeding eventueel met een schadevergoeding, wanneer er sprake is van een onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW).

Let wel – andersom geldt dit natuurlijk ook. Als jij het werk van een ander hebt gebruikt kan die ander jou ook najagen met deze bepalingen…

Beeld: Flickr - creative commons: Mohammad Ali
ook al ben je omringd door diamantjes in beeld...het is niet vrij grabbelen
(beeld: Flickr - creative commons: Mohammad Ali)

Delen en behouden
Creative Commons biedt auteursrechthebbenden de vrijheid om op een flexibele manier met hun auteursrechten om te gaan. Met een CC-licentie behoud je al je rechten, maar geef je aan anderen toestemming om je werk te verspreiden, met anderen te delen en/of te bewerken, afhankelijk van de licentie. Er zijn zes verschillende: van alleen naamsvermelding tot en met allerlei restricties: hier het overzicht. Een groot voordeel van CC is voor de maker dat het werk gemakkelijk bekend raakt omdat het sneller wordt verspreid.

Zwaktepunt: goed vertrouwen
Niet iedereen is even enthousiast over het CC-principe. Waarom niet? Nou, even los van het feit dat de klassieke betalingsconstructies doorbreekt: als je “kwaad wilt” kun je iemand anders z’n werk uploaden en voorzien van een CC-licentie. Als gebruiker van (online) beeld kun je de maker van het beeld meestal niet; je gelooft een aanbieder “op z’n woord”. Kortom – een nadeel van CC is dat het dus uitgaat van goed vertrouwen.

Eigen beeld, alles in eigen hand
eigen beeld = alles in eigen hand
(beeld: Flickr - creative commons: bb_matt)

Pluspunten van CC
Maar het belangrijkste van Creative Commons is dat je je werk beschikbaar stelt, afhankelijk van de licentievorm hergebruik toestaat en –desgewenst- een leuke vergoeding krijgt. Voor de stylist die collageert houdt het in dat je werk moet zoeken uit de eerste sectie; dan is alleen naamsvermelding verplicht…dat is op subtiele wijze te doen en het meest haalbaar. Flickr.com kent bijvoorbeeld een functie bij Advanced Search, die je het zoeken naar CC-beeld vergemakkelijkt.

Moodboarding
Als eerder al aangekaart: als stylist maak je vaak moodboards. Mag je hierin nou officieel wel of niet beeld verwerken van anderen? Het antwoord is niet eenduidig. In de jurisprudentie (zeg maar: voorbeelden uit eerdere zaken) blijkt dat de rechter de eis stelt dat een gebruik beeld echt een ander karakter, een eigen authenticiteit heeft verkregen. Dus een collage met trefwoorden is meestal niet voldoende, tenzij je alle beelden op een speciale manier hebt bewerkt en “eigen ofwel authentiek” hebt gemaakt.

Wat te doen?
Kortom - let goed op bij het gebruiken van afbeeldingen van anderen. Maak gebruik van een bronvermelding of van maak gebruik van werken met een Creative Commons-licentie. Als je werk van anderen gebruikt moet je die in principe bewerken tot het echt een heel eigen signatuur heeft verkregen. Of gebruik alleen eigen werk. Maar of je dan nog aan het maken van een moodboard toekomt is helaas de vraag…