Auteursrecht geldt niet voor stijl en stijlkenmerken

Els Doornhein  maandag 08 juli 2013

Mijn eerste column voor Stylink trap ik af met een onderwerp waarover in mijn praktijk de meeste misverstanden blijken te bestaan: kunnen ideeën door het recht worden beschermd? Het antwoord daarop in het kort: ideeën zijn pas door de Auteurswet beschermd als ze zijn uitgevoerd, en, let op: stijl en stijlkenmerken zijn niet auteursrechtelijk beschermd. Ik leg het hieronder uit aan de hand van een aantal voorbeelden. 

Auteursrecht
De meest eenvoudige manier van bescherming die het recht biedt is het auteursrecht. Om auteursrecht te krijgen hoef je in Nederland helemaal niets te doen; door een 'werk' te creëren dat aan de voorwaarden van de auteurswet voldoet, ben je als maker automatisch rechthebbende. De voorwaarde is dat het werk een eigen, persoonlijk karakter moet hebben; het moet eigenlijk ondenkbaar zijn dat twee mensen, onafhankelijk van elkaar, hetzelfde hebben vervaardigd. Verder moet het werk zintuiglijk waarneembaar zijn of zijn geweest. En daar gaat het bij de kwestie van "ideeënbescherming" vaak mis.

Idee zelf is onbeschermd
Een idee is namelijk geheel onbeschermd zolang het niet in een concrete en waarneembare vorm is uitgewerkt. Hoe belangrijk of inventief een idee op zich ook mag zijn, het wordt niet door de Auteurswet beschermd. Alleen de concrete uitvoering zelf wordt door het recht beschermd tegen overname. Ook het navolgen van bepaalde stijlen of de heersende mode is vrij.

marlies dekkers versus Sapph: zoek de verschillen
Het idee om beha's met meerdere bandjes te maken mag iedereen in principe dus overnemen. Wat niet mag is dat je het idee exact hetzelfde uitvoert; dan is er sprake van namaak en inbreuk op auteursrecht. Beeld hierboven via questie-advocatuur.nl

Uitzonderingen
Er zijn ook uitzonderingen. Goede ideeën op het vlak van techniek, die nieuw en inventief zijn, kunnen door een octrooi worden beschermd en daarmee worden gemonopoliseerd. Ook modeldepots kunnen het nodige doen voor bijvoorbeeld kleding en designproducten. Namen van producten en diensten kunnen via een merkrecht worden gemonopoliseerd.

Geheimhoudingsovereenkomst en copyright
Om ongestrafte overname te voorkomen, moet je in ieder geval altijd voor geheimhouding van je idee zorgen, zeker zo lang dat nog niet is uitgewerkt of juridisch beschermd. Wil je het (nog niet uitgewerkte) idee aan een geïnteresseerde presenteren, leg dan bij voorkeur een geheimhoudingsovereenkomst voor. Vermeld overal preventief het zogenaamde copyrightsymbool © gevolgd door je (bedrijfs)naam en het jaartal.

Deponeren van ideeën
Je ideeën deponeren kan onder meer via het I-depot of bij een notaris. Deponering geeft op zichzelf geen juridische bescherming, maar je legt wel vast dat je op een bepaalde datum je idee hebt gedeponeerd. Zo'n registratie zal in je voordeel zijn bij een eventuele procedure, omdat je de datum van je idee kunt aantonen.

Eigen stijl niet voldoende
Onlangs heeft de Hoge Raad uitgesproken dat er geen exclusief recht bestaat op de eigen specifieke stijl. Aanleiding was een geschil tussen twee kunstenaars die allebei werken maakten van gezette dames en heren met een omhoogstekende neus. Volgens de Hoge Raad zou stijlbescherming ertoe leiden dat de vrijheid van creatie van een maker te erg zou worden beperkt en zou dit een rem op culturele ontwikkelingen kunnen inhouden.

Geradine-Duijsenslinks: schilderij van Gerdine Duijsens, rechts: werk van vermeende copycat Theo Broeren

De plaatjes zelf verschilden soms compleet van elkaar; wat opviel was het gebruik van dezelfde stijl. Kunstenaar Gerdine Duijsens won in eerste instantie zowel bij de rechtbank als het hof, vanwege teveel overeenstemming tussen de specifieke kenmerken van de afgebeelde personen. Bij de Hoge Raad viste ze echter achter het net.

"Stijl is niet te beschermen, de auteurswet geeft geen exclusief recht aan degene die in de volgens hem kenmerkende stijl werkt", aldus het hoogste rechtscollege. Ook niet als hetzelfde materiaal wordt gebruikt of als er wordt gewerkt in 'dezelfde methode die een bepaald artistiek effect oplevert'.

Stijl en stijlkenmerken niet auteursrechtelijk beschermd
Voor ontwerpers betekent deze uitspraken dat zij moeten tolereren dat anderen hun stijl overnemen, zo lang ze maar zorgen voor een voldoende afwijkende uitvoering. Een voorbeeld hiervan is een recente zaak waarbij &Klevering stelde dat de Hema haar sfeerlichthouders nabootste. Hoewel de tulpvormige sfeerlichthouders erg veel op elkaar leken, verloor &Klevering de procedure omdat de Hema ander materiaal had gebruikt (metaal in plaats van dun en lichtdoorlatend porselein in andere afmetingen) waardoor volgens de rechter voor de gemiddelde consument een duidelijk verschil in product en herkomst daarvan bestond. Alleen in het geval van "bijkomende omstandigheden" kan stijlnabootsing verboden zijn; de praktijk kijkt met veel belangstelling uit naar de eerste zaken hierover.

Boven waxinelichthouders van &Klevering; die van HEMA eronder. Tja.Zoek de verschillen. Boven: sfeerlichthouders van &Klevering, onder: de versie van Hema

Voor eventuele opmerkingen of vragen houd ik mij aanbevolen. Wil je graag een column over een specifiek juridisch onderwerp? Mail me vooral suggesties: Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.

Els Doornhein is advocaat en partner bij De Vos & Partners Advocaten en gespecialiseerd in het recht van Intellectuele Eigendom. De Vos & Partners Advocaten richt zich door middel van verschillende gespecialiseerde secties op de creatieve industrie.