Blauw Goud - KleurCafé Centraal Museum

KleurCafé bij expositie Blue Jeans

Monique Tieleman  maandag 04 februari 2013

Geen kleur is meer universeel dan blauw. Blauw is over de hele wereld de meest gebruikte kleur in kleding; vanaf de 17e eeuw ook in werkkleding (denk aan de 'white collar' en 'blue collar' workers). Tegenwoordig symboliseert blauw vooral de moderne cultuur. De expositie 'Blue Jeans' in het Centraal Museum in Utrecht was daarom voor stichting Kleurenvisie een uitgelezen kans om, met het Kleurcafé, op donderdag 31 januari een lezing te organiseren over Indigo blauw.

Jeans en denim
Na een openingsspeech door directeur Edwin Jacobs vertelt Ninke Bloemberg, curator van de expositie Blue Jeans, over de aanleiding en het onderzoek van de tentoonstelling. Volgens haar is Nederland een echt 'jeansland'. Nergens ter wereld liggen er zoveel jeans in de kast als in ons land. Het gemiddelde komt op 1,82 stuks per Nederlander. Wij hebben er zelfs een eigen woord voor: 'spijkerbroek', dit in tegenstelling tot België en Frankrijk die de benaming jeans gebruiken. Jeans stamt oorspronkelijk uit Genua, de Italiaanse stad die ooit bekend stond om hun katoenen corduroy die door zeelui door heel Europa werd geëxporteerd. Niet eerder is er in ons land, en misschien zelfs wel wereldwijd, op grote schaal aandacht geweest voor jeans en denim. Daarom werd het tijd voor een expositie over de geschiedenis en de huidige jeanscultuur.

Foto2-Beggar-Boy-with-piece-fo-pie-Thomas-Hennocqueanonieme schilder uit de 17de eeuw; beeld kreeg de naam The Master of the Blue Jeans
foto: Thomas Hennocque

Pas vanaf de vijftiger jaren wordt het woord 'jeans' gebruikt voor het kledingstuk spijkerbroek. Voor die tijd refereerde jeans vooral aan de stof. Er zit namelijk wel degelijk verschil tussen jeans en denim. Bij denim zijn zowel de ketting- als inslagdraad dezelfde kleur en bij jeans bestaan die uit twee verschillende kleuren. Kenmerkend voor denim is de diagonale lijn in de keeperbinding. Alhoewel dat indigo kenmerkend voor spijkerbroeken is, is het dus niet zo dat jeans of denim standaard blauw is. Witte jeans werden bijvoorbeeld gebruikt voor jassen van kelners en bakkers en bijvoorbeeld voor stofjassen.

Foto3-MichaelTaussig-bluejeans
Michael Taussig, auteur van 'What color is the sacred'

Dark side of jeans
In de 15e en 16e eeuw was indigo, afkomstig van de plant Indigo, één van de eerste materialen die uit de verre subtropische gebieden werd gehaald. Nederland was ook stapelplaats voor indigo waar goed geld voor werd betaald: vandaar de betiteling 'het blauwe goud'. Er zit ook een negatieve kant aan de handel in indigo, die in de expositie is opgenomen als 'the Dark Side'. De teelt en verwerking van Indigo was in de koloniale tijd het werk van slaven; de huidige productiewijze (synthetisch) is zeer schadelijk voor mens en milieu. Zo is 70% van de wateren in China hierdoor in meer of mindere mate vervuild.

Foto4-Blue-jeans-centraal-museum
Van Chanel tot Viktor en Rolf, bijna ieder modehuis waagt zich aan jeans

Indigo: plant, pigment en geverfd textiel
Indigo wordt gewonnen uit de kleurstofhoudende indigoplant, die in subtropische klimaten groeit. De naam refereert dus aan zowel de plant, het pigment als geverfd textiel. In het meer gematigde klimaat van Nederland, Duitsland, Belgie en Frankrijk komt ook een plant voor die een blauwe kleurstof voortbrengt, dit is Wede (Woad in engels). De subtropische indigo geeft een diepere kleur en is slijtvast, je kan het niet meer uitwassen omdat het pigment op het textiel ligt en niet intrekt. Er is veel meer Wede nodig om eenzelfde effect te verkrijgen. Er zijn nog wel spijkerbroeken op de markt die gekleurd zijn met Wede maar dit zijn doorgaans limited editions.


Wode by Bouddica - een parfum dat wanneer het in contact komt met zuurstof zijn blauwe kleur krijgt. Door het uit te smeren verdwijnt de blauwe kleur weer.

Koninklijk blauw voor 2013
Naast Indigo zijn er natuurlijk nog veel meer blauwkleuren. AkzoNobel heeft voor 2013 een koninklijke blauw gekozen als kleur van het jaar. Goeie timing, gezien het nieuws van deze week over onze koningin. Odet van Winsen, Marketing PR manager decorative coatings, presenteerde tijdens haar lezing de Flexa kleurentrends voor dit jaar waar het koninklijke blauw onderdeel van is. Mooie kleuren in vijf trends, weergegeven in duidelijk stylingsferen en betekenisvolle omschrijvingen, samengevoegd tot trendboek. Als je interesse hebt in het trendboek Colour Futures van Flexa kijk dan even op hun site
meer over de kleurtrend blauw


The making of Colour Futures 2013

Blauw als wereldwijde historie
De expositie Blue Jeans was voor Kleurenvisie de kans om één van de bekendste researchers op het gebied van indigo naar Nederland te halen. Wetenschappelijk onderzoeker Jenny Balfour-Paul doet al jarenlang onderzoek naar Indigo. Dat begon toen zij in 1983 in Jemen woonde en in contact kwam met nog met indigo werkende ambachtsmannen. Ze was meteen gegrepen door de kleur en de historie maar een wetenschappelijke carrière hierin was niet gepland. Een breed onderzoek in het gebruik van de kleur blauw in de arabische wereld volgde. Toen zij, eenmaal terug in Groot Brittannië, gevraagd werd over de hele wereld de geschiedenis en tradities te onderzoeken, volgde een wetenschappelijke titel.

foto5-Kuyichi-spijkerbroek
In de expositie is ook ruimte voor green jeans met onder andere aandacht voor het Salvage Project van Kuyichi, het werk van Atelier Tossijn en merken als K.O.I. en Denham.

Al zo'n 2,5 duizend jaar geleden gebruikten mensen al een blauwe kleur voor textiel. Eerst waren er alleen gele en rode pigmenten, daarna volgden de kleurstoffen (dyes). Er zijn veel natuurlijke bronnen om een rood pigment te verkrijgen. De eerste bron voor blauw was de indigoplant. Eigenlijk vreemd omdat de blauwe kleur onzichtbaar is in de verder geheel groene plant met rode bloemen. Zoals Ninke Bloemberg ook aangaf in haar presentatie ligt het indigopigment op het textiel en trekt het er niet in. Hierdoor wordt het materiaal veel sterker en maakt het het gebruik van indigo heel praktisch. Jenny Balfour ontdekte dat de Maya's indigo gebruikte als verf maar ook als kleurstof. Het Pazyryk karpet is het oudste karpet ooit gevonden en stamt uit de 4e eeuw b.c. Hierop is te zien dat de gele en rode kleuren zijn verdwenen en alleen het blauw nog steeds overduidelijk aanwezig is. Het lijkt net alsof de figuur op het paard een spijkerbroek aan heeft.

foto6-Jenny-Balfour-Paul-indigo
Jenny Balfour-Paul, wetenschapper Engeland, deed wereldwijd onderzoek naar Indigo.

Indigo, not just a colour
Indigo is een plant waaruit een massa te halen is met een unieke chemie. Door het weken van de plant komt na fermentatie een glucose vrij die na aanraking met zuurstof (oxydatie) blauw kleurt. Na het indrogen blijft een kleiachtige substantie over. Het onderzoek van Jenny Balfour bracht haar onder andere naar de Arabische wereld, Zuid-West China, Taiwan, Senegal/Mali (Timbuktu), de Sahara (de Tuareg) en zelfs tussen de overblijfselen van scheepwrakken om onderzoek te doen naar indigo in kunst, cultuur, traditie en geschiedenis. Ze heeft tal van toepassingen en technieken onderzocht en beschreven in haar boek 'Indigo: Egyptian Mummies to Blue Jeans'. Eén van haar bevindingen is dat indigo, omdat het zoveel in contact staat met de huid, misschien zelfs wel als medicijn werkt. Hier wordt verder onderzoek naar gedaan.

foto7-Indigo-BlueJeans
Indigofera tinctoria L. de plant als bron van de kleur indigo

Naast haar onderzoek is Jenny Balfour onder andere curator van diverse tentoonstellingen en adviseerde zij onder meer voor de documentaire 'Blue Alchemy, story of indigo'. Ze is ook partner van 'Silk Road Connect', een educatief initiatief in New York waarbij indigo als uitgangspunt dient om mensen te interesseren voor onderwerpen binnen geschiedenis, wiskunde, kunst en cultuur. 'Indigo is a color that connects the world'

Gegrepen door blauw
Dit is slechts een deel van alle informatie die tijdens de lezingen en de expositie is gedeeld. Kleurenvisie mag terugkijken op een zeer geslaagde middag en het Centraal Museum mag trots zijn op een geweldige expositie over een onderwerp dat zowel in onze geschiedenis als in onze moderne tijd nog altijd heel belangrijk is.

freudenthal verhagen horse and rider blog main
Horse and rider, 2012
Carmen Freudenthal en Elle Verhagen 

Stichting Kleurenvisie is het Nederlands platform voor kleur. Zij stimuleren onderzoek, organiseren trainingen, workshops en lezingen en bevorderen een verantwoord gebruik van kleur. Ook geeft de multidisciplinaire en onafhankelijke stichting onder eigen beheer een magazine uit en organiseert zij een paar keer per jaar kleurdagen onder de noemer kleurcafé. Zo stimuleert zij de verspreiding en uitwisseling van kennis over kleur en kleurgebruik. Het netwerk bestaat uit mensen uit verschillende beroeps- en interessegebieden. De stichting wordt gevormd door medewerkers die met veel passie zich vrijwillig inzetten. Alle informatie over de stichting, hun evenementen en het magazine vind je op de website www.kleurenvisie.nl. 

foto9-Lezing-Kleurenvisie-Kleurcafe

Stichting Kleurenvisie organiseert een aantal keer per jaar lezingen in het 'Kleurcafé'. Deze keer een volle zaal in het Centraal Museum in Utrecht. (op de foto Odet van Winsen van AkzoNobel /Flexa)

De expositie 'Blue Jeans 350 jaar spijkergoed' is nog tot en met 10 maart te zien in het Centraal Museum in Utrecht. Onderdeel van de tentoonstelling is onder andere ook het atelier waar je een keuze kan maken uit stapels divers denim en jeans om zelf iets te maken. Van de expositie is ook een uitgebreid gedocumenteerde bundel uitgegeven met essays van onder andere Ninke Bloemberg en Georgette Koning, beeldmateriaal en een denim dictionary vindt. Je kan thuis ook nog zelf aan de slag. In de bundel vind je ook een patroon voor een jeansschort.

Na de diverse lezingen was er nog de posterpresentatie 'Woad is more than blue' over de diverse kleuren textiel uit de bronstijd en voor ijzertijd, gevonden in een zoutmijn in Oostenrijk bij het plaatsje Hallstatt. 

Amy-Lau-HKU-Blue-Jeans
Amy Lau, HKU: Blue Jeans

Blue-Jeans-Atelier-Centraal-Museum
Blue Jeans atelier Centraal Museum

Fly-button-Gstar-Blue-Jeans
Fly buttons van Gstar

BlueJeans-Chanel
Blue jeans Chanel

Emy-van-Gils-WdKa-Blue-Jeans
Emy vanGils, WdKA: Blue-Jeans

Naked-and-famous-32-oz-denim
Naked & famous; 32 oz denim