De trein en het design

door: Niels Greif, industrieel ontwerper / adviseur Bureau Spoorbouwmeester

Design speelt bij de ontwikkeling van NS-treinmaterieel mee bij de vertaling van technische specificaties en klantwensen en -behoeften. Deze moeten worden vertaald naar aantrekkelijke treinproducten in een herkenbare en aantrekkelijke stijl en vorm. De scheidslijnen binnen creatieve toegepaste vormgeving wordt daarnaast diffuser: ook zou styling in de toekomst kunnen meespelen in het hele ontwikkelingstraject.

Klein maar belangrijk
Bij de eerdergenoemde vertaalslag is de rol van design weliswaar klein maar belangrijk. Aspecten zijn overigens ook aansprekende kleuren en materialen en consequent gebruikersgemak. De impact van design in het totale project en op het eindproduct is bijzonder groot.

NS ICMm Interieur met stijlelementen en Kunsttoepassingen (2007)
Foto: copyright NS, fotografie XvO Photography

Design in formules
De tijd dat de techniek maatgevend was en daarmee de (ruimte voor) design- en belevingskwaliteit bepaalde is voorbij. Maar ook de tijd dat designers door het ontbreken van marketingkennis voornamelijk op eigen gevoel vorm en stijl bepaalden. In de huidige NS-organisatie zijn Treinformulemanagers verantwoordelijk voor de vertaling van de klantenwensen en behoeften naar interieurspecificaties. Uitgangspunten zijn drie treinformules: Sprinter, Intercity en HST. Voor elke formule is een basiskwaliteit (in techniek en voorzieningen) benoemd.

Treindesign en de consument
Daarbij blijft het niet, want bij ieder treinmaterieelproject is een Designteam verantwoordelijk voor de ontwikkeling van het interieur, bestaand uit de vakdisciplines onderhoud, techniek, reiniging, formulemanagement en designadvies. Zij ontwikkelen samen met een extern designbureau het nieuwe interieur. En dat is niet voor niks want ook de klanten zijn veranderd en vooral kritischer geworden. Zij zijn visueler ingesteld en ‘getraind’ op het gebied van interieur en wonen. De huidige consument heeft behoorlijk hoge eisen - ingegeven door de mogelijkheden van de markt en de aandacht in de media.

Geïntegreerde kunst
Vorm en stijl bepalen voor een belangrijk deel de gewenste profilering en eigen identiteit van het NS-materieel. Het aspect ‘Kunst in de Trein’ speelt daarbij al sinds de 70-er jaren een unieke en belangrijke rol. Door technische beperkingen werd kunst voornamelijk autonoom toegepast op de kopwanden. Kunstenares Marijke de Goeij integreerde in opdracht van NS Design in 1992 als eerste kunst in en op interieurdelen – voor het eerste ontwerp van de VIRM Dubbeldeks Intercity. Haar grafisch motief werd toegepast op de glazen separatiewanden, stoelbekleding eerste klas en kopwanden.

NS ICMm Geintegreerde Kunsttoepassingen (2007)
Foto: copyright NS, fotografie XvO Photography

Styling: emotie en dynamiek
De industrieel ontwerpers begin 80-er jaren bij NS Design waren door hun opleidingen aan academies en technisch universiteiten ‘alleskunners’: van conceptontwikkeling tot productie. Styling werd nog op een tweeslachtige manier bekeken: als een ‘extrovert’ aspect van design, op het gevoel het neerzetten van vrije vormen en vloeiende lijnen; dus niet direct functioneel maar eerder ter suggestie van emotie en dynamiek. Maar ook werd er enigszins op styling neergekeken - mogelijk sprak hier angst uit voor emotie in het functionele denken over design.

Vloeiende vormgeving
Automotive design was voor auto’s gemeengoed, voor spoormaterieel was in dezelfde periode het fenomeen in opkomst – veroorzaakt door de komst van hoge snelheidstreinen. Bij dit soort treinen waren de vloeiende vormen noodzakelijk in verband met een lagere gewenste luchtweerstand. Het markeerde ook het begin van een nieuwe periode waarin niet alleen techniek maar ook design verantwoordelijk werd voor kopontwerpen (de letterlijke voorkant van de trein). NS Design zag al snel het belang in van deze vormgeving.

Conceptstudie NS LightTrain (1995).
Een goed voorbeeld waarbij styling bij het design een grote invloed heeft gehad.
Foto: copyright NS

Britse styling invloed
Jarenlang werden aan Engelse automotive-opleidingen afgestudeerde designers en trainees ingehuurd. Automotive design is het ontwerpen van voertuigen, auto's, scooters, treinen, boten, trams et cetera. Het accent bij deze opleidingen tot autodesigner lag op styling. Zij gaven bij NS Design met geweldig swingende rendertechnieken meer emotie en belevingskwaliteit aan de op functionaliteit gebaseerde ontwerpen. (Renderingtechnieken zijn presentatietechnieken, vroeger met markers (= viltstiften en airbrush), tegenwoordig per computer.) Vooral bij het ontwikkelen van treinkoppen en zitmeubilair hebben zij blijvende invloed gehad. Kijk o.a. naar het exterieur en het zitmeubilair van de VIRM Dubbeldeks Intercitytreinen en de kop van het Dieselmaterieel DM90.

Techniek en vorm
Het moet gezegd: deze Engelse ontwerpers waren geweldige stylers, maar minder goede productontwerpers – zij konden de productfunctionaliteit niet goed vertalen. In dit licht is het interessant te zien dat de Engelse automotive opleidingen zich in de loop der jaren steeds minder op auto’s en steeds meer op industrial design van gebruiksartikelen zijn gaan richten. Stylisten inschakelen om de materialisering van het treininterieur naar een hoger plan te tillen is in het verleden nooit ter sprake geweest. De belangrijkste reden was dat stylisten met mode waren verbonden. Bij NS was de keuze van materialen en kleuren te zeer verbonden met technische specificaties.

Conceptstudie zitmeubel 1ste klas VIRM (1992)
Foto: copyright NS

Verdieping
Steeds opnieuw wordt gezocht naar de juiste discipline, vorm en invalshoek om de vormgeving van het NS-materieel te versterken. Om het interieurdesign te verdiepen is een paar jaar geleden als experiment bij het Intercitymaterieel ICMm (de Doorloopkop) kunstenares Anne Ostrowska uitgenodigd. Zij werd gekoppeld aan designbureau PuurRuimte met de bedoeling om kunst te integreren in het interieurontwerp. Het doel: extra prikkelen van de verbeeldingskracht van de reizigers. In de praktijk werkte dat dubbelgoed, omdat kunst en design elkaar extra ondersteunden. Dit experiment is doorgezet bij de nieuwe generatie Dubbeldeks Intercitymaterieel VIRM4. Daarbij is ook kunstenaar Bertjan Pot gekoppeld aan ontwerpbureau PuurRuimte.

Design wordt diffuser
Huidige (internationale) designopleidingen zijn minder gericht op ‘alles kunnen’ en kennen meer specialisaties, designlabs voor experimenten, aandacht voor trendontwikkeling. Er is nauwelijks nog een scherp omlijnde definitie wat design is. Styling heeft binnen vormgeving een vaste plaats gekregen. Het betrekken van een stylist binnen ontwikkelingstrajecten door NS Designteams behoort zeker tot toekomstige mogelijkheden.

» website Bureau Spoorbouwmeester
» voor railfanaten: webblog Railpedia

Niels Greif is sinds de jaren 70 vanuit verschillende functies bij de Nederlandse Spoorwegen en ProRail betrokken bij de ontwikkeling van reizigersmaterieel en stationselementen. Eerst als industrieel ontwerper, later als projectleider design en studiohoofd 3D bij het toenmalige NS Design. Momenteel werkt hij als adviseur industriële vormgeving bij Bureau Spoorbouwmeester en is betrokken bij alle NS-treinmaterieelprojecten.